Plagët që nuk shihen, dhëmbin më së shumti

Kur analizojmë rrugëtimin e Kosovës gjatë këtyre dekadave, sytë tanë drejtohen natyrshëm nga zhvillimi ekonomik, sfidat politike apo sukseset e diasporës sonë.

Megjithatë, ekziston një plagë e madhe, e heshtur dhe e padukshme, që vazhdon të pulsojë në ndërgjegjen tonë kolektive: trauma psikologjike e luftës dhe e zhvendosjes.

Kjo ndodh sepse sistemi ynë nervor ka një kujtesë.

Kur përjetojmë një rrezik për jetën, sistemi nervor ndez një alarm që quhet “lufto ose ik” (fight or flight). Kur ky alarm i rrezikut zgjat shumë ose është i tmerrshëm si lufta, sistemi ynë nervor mbingarkohet dhe “bllokohet” në atë gjendje alarmi.

Dekada më vonë, edhe kur jemi plotësisht të sigurt në shtëpitë tona në Kosovë apo në diasporë, pjesa e trurit përgjegjëse për mbijetesën (amygdala) vazhdon të skanojë ambientin për rrezik. Ne fillojmë të jetojmë me të vërtetë sikur rreziku është ende rreth nesh.

Një dhimbje pa kufij

Kjo dhimbje nuk ka nevojë për pasaportë dhe nuk njeh kufij gjeografikë.

Shumë bashkatdhetarë në diasporë, pavarësisht se kanë ndërtuar jetë të qëndrueshme dhe të suksesshme nëpër botë, mbajnë brenda vetes një dhomë të errët ku flenë kujtimet e vështira të vitit 1999. Shpërngulja e dhunshme, humbja e statusit, malli për vendlindjen dhe frika për familjarët kanë lënë gjurmë të thella, të cilat mirëqenia materiale nuk mund t’i fshijë.

Në shoqërinë tonë, shpesh ekziston një prirje për ta minimizuar këtë dhimbje. “Lufta u kry, mirë kemi shpëtu na, në krahasim me të tjerët” është një nga fjalitë që dëgjojmë më së shumti.

Hulumtimet mbi traumën tregojnë vazhdimisht se nuk është vetë ngjarja ajo që përcakton ndikimin psikologjik, por përvoja e brendshme që personi ka gjatë saj. Dy njerëz mund të përjetojnë të njëjtën situatë (një luftë, një aksident, një humbje), dhe njëri mund të dalë relativisht i paprekur, ndërsa tjetri mbart plagë të thella dhe të qëndrueshme.

Kjo ndodh sepse trauma, siç theksojnë studiuesit, jeton në sistemin nervor, jo në faktet objektive të asaj që ka ndodhur.

Psikiatri dhe eksperti i traumës Bessel van der Kolk, në veprën e tij të njohur The Body Keeps the Score, argumenton se ajo që ka rëndësi nuk është ajo që ndodhi jashtë, por mënyra se si truri dhe trupi e përpunuan, ose dështuan ta përpunojnë, përvojën. Dikush që ishte fizikisht larg rrezikut, por sistemi nervor i të cilit u përmbyt nga tmerri dhe pafuqia, mund të jetë shumë më thellë i traumatizuar se dikush që ishte i pranishëm dhe pa gjëra të tmerrshme, por kishte burimet e brendshme ose të jashtme për të përballuar situatën.

Kjo është arsyeja pse trauma nuk mund të matet me afërsinë fizike apo me “ashpërsinë” e ngjarjes; ajo duhet kuptuar përmes përvojës subjektive të individit.

Trauma e trashëguar dhe e vërteta e trupit

Trauma e patrajtuar nuk zhduket; ajo thjesht ndryshon formë. Sistemi nervor nuk e ka marrë ende mesazhin e shumëpritur: “Lufta mbaroi, tani jemi të sigurt.”

Sot, shkenca na vërteton se trauma është transmetuese. Ajo bartet te brezat e rinj në mërgim përmes sjelljeve tona, frikërave tona të pashpjegueshme dhe mureve emocionale që ngremë rreth vetes. Fëmijët e lindur në diasporë, ashtu si dhe ata në vendlindje, edhe pse nuk e kanë përjetuar vetë luftën, shpesh mbajnë peshën e një historie që nuk e kanë jetuar, por që e ndiejnë çdo ditë në shtëpitë e tyre, sepse e kanë përjetuar luftën përmes prindërve të tyre.

Për shkak të stigmës, kjo dhimbje shpesh fshihet ose normalizohet, por trupi nuk gënjen kurrë. Ky bllokim (ngrirje) i sistemit nervor manifestohet hapur në jetën tonë të përditshme:

• Tek prindërit: shfaqet si pagjumësi kronike.
• Tek të rinjtë: shfaqet si ankth social.
• Në marrëdhënie: shfaqet si pamundësi për t’u hapur emocionalisht.

Ankthi kronik, rrahjet e shpejta të zemrës dhe tensioni i vazhdueshëm në trup janë treguesit fizikë të një traume që ende kërkon shërim. Më e rënda është se ky sistem nervor i mbingarkuar, përmes modelit të sjelljes dhe biologjisë, bartet pa vetëdije te brezat e rinj. Fëmijët e ndiejnë instinktivisht “alarmin e heshtur” të prindërve të tyre.

Fortësia e vërtetë dhe shërimi

Fortësia e vërtetë nuk është të vuash në heshtje, duke e mbajtur trupin në një gjendje të përhershme lufte. Fortësia është të pranosh se ke nevojë për shërim.

Të ndihmosh sistemin nervor të qetësohet dhe të gjejë sigurinë është hapi i parë drejt lirisë së vërtetë. Ka ardhur koha që të flasim hapur për shëndetin tonë mendor dhe për simptomat që na përcjellin, si në vendlindje ashtu edhe në mërgim. Ndihmë dhe shërim ka për të gjithë, ndaj urojmë që askush të mos dorëzohet.

Shoqëria jonë meriton të jetojë në paqe, jo vetëm jashtë, por edhe brenda trupit tonë.

Burime shkencore: Viking (van der Kolk, 2014) — The Body Keeps the Score: Truri, Mendja dhe Trupi në Shërimin e Traumës; World Psychiatry (Yehuda & Lehrner, 2018) — Transmetimi Ndërbrezor i Efekteve të Traumës: Roli i Mundshëm i Mekanizmave Epigjenetikë.

Gati për të filluar? Shkarko aplikacionin Mendje dhe lidhu me një psikolog të licencuar që të kupton.